Het woord Schrebergarten klinkt verdacht veel op Strebergarten, maar de twee hebben niets met elkaar te maken. Een Streber is in het Duits een bolleboos of een opschepper, iemand die altijd wil uitblinken. Het zou logisch klinken als de naam voor die perfect bijgehouden volkstuintjes daarvan afstamt. Toch is dat niet zo: Schrebergarten en Strebergarten zijn compleet verschillende woorden met een totaal andere oorsprong.
De verwarring is begrijpelijk. Wie door een volkstuinencomplex wandelt, ziet keurig geschoffelde bedden, strak gesnoeide heggen en bloemperken zonder één onkruid. Dat ziet er inderdaad uit als het werk van iemand die wil opvallen. Maar de echte herkomst van het woord heeft alles te maken met een persoon, en niets met gedrag.
Waar de naam Schrebergarten echt vandaan komt
De naam verwijst naar Daniel Gottlob Moritz Schreber, een Duitse arts die leefde van 1808 tot 1861. Schreber was een bekende orthopeed en pedagoog in Leipzig. Hij geloofde sterk in de heilzame werking van lichaamsbeweging en frisse lucht voor kinderen. Zijn idee was dat kinderen in de stad meer ruimte nodig hadden om buiten te spelen en te bewegen.
Na zijn dood pakte zijn vriend en schoolhoofd Ernst Innozenz Hauschild dit idee op. In 1864 richtte Hauschild in Leipzig een vereniging op die speelplekken voor kinderen wilde aanleggen. Die werden naar de inmiddels overleden dokter vernoemd: Schreberplätze. Pas later ontstonden er rondom die speelplekken kleine tuintjes voor de ouders. Die tuintjes groeiden uit tot wat we nu kennen als volkstuintjes, en de naam Schrebergarten bleef hangen.
Streber of Schrebergarten: het verschil in één oogopslag
Streber en Schreber lijken op elkaar, maar komen uit heel andere hoeken. Streber stamt van het werkwoord streben, dat streven of ambitieus nastreven betekent. Een Streber is iemand die overdreven zijn best doet om op te vallen of te slagen. Schreber is een eigennaam, een familienaam, en heeft geen betekenis als los woord in het Duits.
De verwarring ontstaat puur door de gelijkenis in klank. Beiden beginnen met Str of Schr, en de rest van het woord is bijna identiek. Dat maakt het een logische vergissing, maar een vergissing blijft het.
Hoe de Schrebergarten uitgroeide tot een instelling
Wat begon als een herdenking aan een dokter groeide uit tot een wijdverbreid fenomeen in Duitstalige landen, maar ook in Nederland en België. In Duitsland alleen zijn er naar schatting meer dan een miljoen volkstuintjes verdeeld over duizenden complexen. De tuintjes zijn streng geregeld: in Duitsland geldt de Bundeskleingartengesetz, een nationale wet die onder andere bepaalt hoe groot een tuinhuis mag zijn en welk deel van de tuin voor groente bestemd moet zijn.
Die regels geven de Schrebergarten misschien wel onbedoeld een streber-achtig imago. Wie een volkstuin huurt, krijgt een reglement mee dat nauwkeurig beschrijft hoe hoog het gras mag zijn en wanneer je de heg moet snoeien. Wie zich daar niet aan houdt, riskeert een boete of zelfs het verlies van de tuin. Het is ironisch: de naam verwijst naar een arts die kinderen meer vrijheid gunde, maar de moderne volkstuin staat bekend om zijn strikte regels.
Waarom de naamsverwisseling zo hardnekkig is
De grap over Strebergarten in plaats van Schrebergarten gaat al jaren rond. Het is een makkelijk woordgrapje dat goed past bij het beeld van de overdreven nette volkstuin. Mensen gebruiken de term Strebergarten soms bewust als spottende aanduiding voor een te perfect bijgehouden tuintje. Dat is grappig bedoeld, maar etymologisch gewoon onjuist.
De echte naam is dus niet ontstaan uit spot of bewondering voor ijverige tuiniers, maar uit respect voor een negentiende-eeuwse arts die kinderen meer beweging gunde. Dokter Schreber zou vermoedelijk verrast zijn geweest door de strikte tuinreglementen die later in zijn naam zijn opgesteld.
Kortom: de volgende keer dat iemand lacht over een Strebergarten, weet je beter. De naam Schrebergarten heeft niets te maken met streven of opvallen, maar alles met een Leipzigse arts wiens nagedachtenis per ongeluk verbonden raakte aan de volkstuinbeweging.