De naam „Schrebergarten“ komt van de Duitse arts Moritz Schreber, een orthopedist die leefde van 1808 tot 1861. Toch is er een opvallende twist: Schreber heeft zelf nooit een volkstuin aangelegd of beheerd. Zijn naam is er pas later aan verbonden, via een weg die veel mensen verrast.
Moritz Schreber: de man achter de naam
Daniel Gottlob Moritz Schreber was een bekende arts en pedagoog in Leipzig. Hij pleitte sterk voor lichaamsbeweging en buitenspelen voor kinderen, iets wat in de negentiende eeuw nog geen vanzelfsprekendheid was. Hij schreef boeken over gezonde lichaamshouding en gymnastiek, en zijn ideeën hadden veel invloed in Duitsland.
Na zijn dood in 1861 richtten bewonderaars in Leipzig een vereniging op ter nagedachtenis aan hem. Rond 1864 legde deze vereniging een speelterrein aan voor kinderen, zodat die buiten konden bewegen en spelen, precies zoals Schreber had bepleit. Dat terrein heette al snel de „Schreberplatz“.
Van speelplein naar volkstuin: hoe de naam „Schrebergarten“ ontstond
Het speelterrein had grasveldjes rondom de speelruimte. Ouders begonnen die kleine stukjes grond steeds vaker te gebruiken om groenten en fruit te verbouwen. Zo groeiden de tuintjes letterlijk en figuurlijk mee met de plek. Omdat alles al de naam „Schreber“ droeg, werden ook die tuintjes al snel „Schrebergärten“ genoemd.
De eigenlijke grondlegger van het volkstuinwezen in Leipzig was Ernst Innozenz Hauschild, de oprichter van de bewuste vereniging. En de man die de eerste tuinpercelen daadwerkelijk inrichtte, was de toenmalige voorzitter Karl Gesell. Maar geen van beiden heeft zijn naam aan de tuinen gegeven. Die eer ging naar Schreber, simpelweg omdat zijn naam al aan de locatie kleefde.
De verspreiding van de naam door Duitsland en Europa
Het idee van kleine, gehuurde volkstuintjes sloeg snel aan, zeker in de snel groeiende industriesteden van de negentiende en vroeg twintigste eeuw. Arbeiders en stadsbewoners hadden weinig groen om zich heen en zochten een plek om te ontspannen en eigen voedsel te verbouwen. Vanuit Leipzig verspreidde het concept zich door heel Duitsland, altijd meegenomen onder de naam „Schrebergarten“.
In Nederland spreek je van volkstuinen of nutstuinen, maar in Duitstalige landen is „Schrebergarten“ de gangbare term gebleven. Ook in Oostenrijk en delen van Zwitserland herken je de naam direct. De ironie blijft: Moritz Schreber zelf stond nooit met zijn handen in de aarde.
Samengevat: de herkomst van de naam Schrebergarten
De naamherkomst van „Schrebergarten“ volgt dus een indirecte lijn: een arts met progressieve ideeën over beweging en gezondheid, een speelterrein dat ter ere van hem werd aangelegd, en ouders die de randjes van dat terrein omspittten tot moestuintjes. De naam bleef hangen, ook al had Schreber persoonlijk niets met de tuinen te maken.
Als je de volgende keer iemand hoort zeggen dat Moritz Schreber „de uitvinder van de volkstuin“ was, weet je dat het net iets genuanceerder ligt. Hij inspireerde de beweging, maar de tuintjes ontstonden bijna toevallig op de plek die zijn naam al droeg.