De schrebergarten is niet uitgevonden door Daniel Gottlob Moritz Schreber, de man naar wie hij vernoemd is. Schreber was een orthopedisch arts en pedagoog in Leipzig die in 1861 overleed, zonder ooit een volkstuin te hebben aangelegd. De beweging die zijn naam draagt, ontstond pas ná zijn dood, en wel door anderen die zijn nagedachtenis wilden eren.
Wie de schrebergarten-beweging wél in gang zette, is een verhaal over een schoolhoofd, een arts met idealen over kinderopvoeding, en een stad die groen nodig had.
Schreber als naamgever, niet als erfinder
Daniel Gottlob Moritz Schreber (1808-1861) was hoogleraar in Leipzig en schreef invloedrijke boeken over lichaamsbeweging en de gezonde ontwikkeling van kinderen. Hij pleitte voor frisse lucht, beweging en tuinieren als onderdeel van een gezonde opvoeding, maar hij legde zelf nooit een volkstuinencomplex aan. Zijn ideeën waren echter zo bekend en gerespecteerd dat zijn naam later aan de beweging werd verbonden.
Na zijn dood richtten bewonderaars in Leipzig een park in ter ere van hem. Dat park, bestemd voor kinderen om te spelen en te bewegen, heette aanvankelijk gewoon een speelplaats. Tuinen voor gezinnen kwamen er pas later bij.
De echte grondlegger: Ernst Innozenz Hauschild
De man die als werkelijke grondlegger van de schrebergarten-beweging wordt gezien, is Ernst Innozenz Hauschild. Hij was schoolhoofd in Leipzig en richtte in 1864 een vereniging op ter nagedachtenis aan Schreber. Het doel was om kinderen een plek te geven voor spel en lichaamsbeweging in de open lucht, iets wat Schreber altijd had gepropageerd.
Hauschild organiseerde het eerste terrein in Leipzig. Wat begon als speelruimte voor kinderen, groeide al snel uit tot een plek waar ouders ook kleine tuinpercelen bearbeidden. Die tuinen werden steeds groter en belangrijker, en zo ontstond langzaam het concept van de schrebergarten zoals we het nu kennen: een klein stukje grond buiten de stad, waar een gewone stadsbewoner groenten, fruit en bloemen kan verbouwen.
De rol van Karl Gesell
Naast Hauschild speelde ook Karl Gesell een belangrijke rol in de vroege ontwikkeling van de beweging. Hij was arts en deelde Schreber’s overtuiging dat stadsbewoners baat hadden bij contact met de natuur. Gesell hielp bij de organisatie van de eerste volkstuincomplexen en droeg bij aan de verspreiding van het idee buiten Leipzig.
Samen zorgden Hauschild en Gesell ervoor dat wat Schreber theoretisch had beschreven, in de praktijk werkelijkheid werd. Schreber gaf de naam, maar zij bouwden het systeem.
Waarom draagt het de naam van Schreber?
Het is niet ongebruikelijk dat een beweging vernoemd wordt naar een inspirerende figuur in plaats van naar de feitelijke organisatoren. Schreber had in zijn tijd veel aanzien en zijn ideeën over gezonde leefstijl, buitenlucht en tuinieren als opvoedingsinstrument pasten perfect bij wat de beweging wilde uitstralen. Door de tuintjes naar hem te noemen, gaf men de beweging meteen een gezaghebbend en herkenbaar gezicht.
Die strategie werkte: de naam „schrebergarten“ verspreidde zich vanuit Leipzig door heel Duitsland en later ver daarbuiten. In Nederland spreken we ook van volkstuinen of moestuinen, maar de term schrebergarten is in het Duits en in grote delen van Europa nog altijd de standaardbenaming.
Van Leipzig naar heel Europa
Vanuit Leipzig groeide de beweging snel. Aan het einde van de negentiende eeuw ontstonden in veel Duitse steden vergelijkbare complexen, met kleine percelen die verhuurd werden aan arbeiders en andere stadsbewoners. De tuinen boden niet alleen ontspanning, maar ook een aanvulling op het voedsel van gezinnen die het financieel niet breed hadden.
In de twintigste eeuw werden schrebergärten formeel geregeld via wetgeving, zoals de Bundeskleingartengesetz in Duitsland, die regels stelt aan de grootte van percelen, het gebruik van tuinhuisjes en de maximale bebouwing. De beweging heeft dus een lange weg afgelegd: van een speelpleintje ter ere van een orthopedisch arts naar een juridisch beschermde vorm van groen wonen aan de rand van de stad.
Wie op zoek is naar de erfinder van de schrebergarten, vindt dus geen één naam, maar een samenspel van mensen. Schreber leverde de ideeën en de inspiratie, Hauschild zette de eerste stap in de praktijk, en samen vormen zij de grondslag van een tuintraditie die tot op de dag van vandaag miljoenen mensen in Europa aan het spitten houdt.