Een Schrebergarten is een stuk grond dat iemand huurt om zelf te tuinieren, meestal gelegen in een groter complex van soortgelijke tuintjes aan de rand van een stad. De betekenis gaat verder dan alleen „een gehuurde tuin“: het woord staat voor een sociale beweging die mensen zonder eigen tuin de kans geeft om buiten te zijn, groenten te kweken en tot rust te komen. De naam zelf heeft een verrassende herkomst die weinig met tuinieren te maken heeft.
De herkomst van de naam Schrebergarten
De naam Schrebergarten verwijst naar Daniel Gottlob Moritz Schreber, een Duitse arts die leefde van 1808 tot 1861. Schreber zelf heeft nooit een tuin aangelegd of een tuinierbeweging opgericht. Hij was een kinderarts in Leipzig die pleitte voor lichaamsbeweging en frisse lucht als manier om kinderen gezond te houden. Zijn ideeën over beweging en natuur voor kinderen waren voor die tijd vooruitstrevend.
Na zijn dood richtte zijn vriend Ernst Innozenz Hauschild in 1864 in Leipzig een vereniging op om kinderen ruimte te geven voor spel en sport, geïnspireerd door Schrebers gedachtegoed. Die speelplaats voor kinderen lag in een park, dat al snel de „Schreberplatz“ werd genoemd. Ouders begonnen langs de rand van de speelplaats kleine moestuintjes aan te leggen voor de kinderen. Uit die combinatie van speel- en groenruimte groeide het concept dat we nu kennen als de Schrebergarten.
Wat de Schrebergarten betekenis in de praktijk inhoudt
In de praktijk is een Schrebergarten een gepacht tuinperceel, meestal tussen de 200 en 400 vierkante meter groot, binnen een georganiseerd tuincomplex. Je huurt het perceel van een vereniging, betaalt een jaarlijkse pacht, en bent vrij om het in te richten met bloemen, groenten, fruitbomen of een kleine tuinhuisje. Permanent wonen is in de meeste gevallen niet toegestaan.
De complexen heten in het Duits officieel „Kleingärten“ of „Schrebergartenanlagen“. De term Schrebergarten wordt in het dagelijks taalgebruik breder gebruikt en staat simpelweg voor een volkstuintje in een georganiseerd verband. In Nederland kennen we hetzelfde concept als volkstuinen of moestuinen in een volkstuincomplex.
Waarom het begrip zo blijvend is
De Schrebergarten heeft al meer dan 150 jaar standgehouden omdat de behoefte erachter niet veranderd is. Mensen die in een flat of een huis zonder tuin wonen, willen toch de mogelijkheid hebben om iets te kweken, buiten te zitten en te ontsnappen aan de drukte van de stad. Dat gold voor fabrieksarbeiders in de negentiende eeuw en het geldt nog steeds voor stedelingen in de eenentwintigste eeuw.
In Duitsland zijn Kleingärten zelfs wettelijk geregeld via het Bundeskleingartengesetz van 1983. Die wet beschermt de pachtrechten van tuiniers en bepaalt onder meer dat de pacht betaalbaar moet blijven. Dat geeft de Schrebergarten een stevige maatschappelijke positie, niet alleen als hobby maar als erkende vorm van groene ruimte in steden.
Schrebergarten betekenis vandaag: meer dan nostalgie
Het beeld van de Schrebergarten als iets ouds, met tuinkabouters en strenge regels, klopt maar gedeeltelijk. In veel grote steden staan wachtlijsten voor een tuinperceel op meerdere jaren. Jongere stedelingen gebruiken de tuin steeds vaker voor stadslandbouw, insectenhotels en duurzame moestuinen. De betekenis van het woord is daarmee meegegroeid: het staat niet meer puur voor een rustplaats voor ouderen, maar voor een plek waar mensen actief met natuur bezig zijn, midden in de stad.
Wil je een Schrebergarten huren, dan is de eerste stap contact opnemen met een lokale Kleingärtnerverein of volkstuinvereniging. De wachttijden en kosten verschillen sterk per regio en stad, maar de kern van wat een Schrebergarten betekent, is in meer dan anderhalve eeuw nauwelijks veranderd: een eigen stukje groen voor wie dat thuis niet heeft.